جایگاه عالم فراماده و عوامل فرامادی در نظریه علم دینی آیت‌الله جوادی آملی

نوع مقاله: علمی ـ پژوهشی

10.22081/jpt.2019.67366

چکیده

نظریۀ علم دینی آیت‌الله جوادی آملی از نظریه‌هایی است که در چند سال اخیر توجه اندیشمندان را به خود جلب کرده است. نوشتار حاضر با طرح این پرسش که «عالم فرامادی و عوامل فرامادی چه جایگاهی در نظریه علم دینی دارند؟»، در مرحله نخست هرکدام از مفاهیم «علم»، «دین»، صفت‌های «دینی» و «علمی» و سرانجام مفهوم ترکیبی«علم دینی» را از نگاه ایشان بررسی کرده، دقت ایشان را در تفکیک میان دو سطح از تحلیل، یعنی تحلیل منطقی ـ فلسفی و تحلیل تاریخی ـ جامعه‌شناختی از علم نشان داده است. آن‌گاه به این مطلب توجه می‌دهد که سلسله‌مراتبی دیدن عالم و اعتقاد به ارتباط وثیق میان عوالم مختلف یکی از بزنگاه‌های طرح مبحث علم دینی است که به‌خوبی در نظریه ایشان منعکس شده است. این نگرش در‌نهایت به نقد «تفکیک روشی» در عرصه علوم رایج منجر شده و با جایگزینیِ «موضوع» به عنوان ملاک تفکیک علوم، «تلفیق روشی» را در صورت نیاز و به تناسب مراتب وجودی «موضوع»، به عنوان راه‌حلی عملی جهت برون‌رفت از مشکلات علوم فعلی و نیز گرفتار‌نشدن در بن‌بست‌های نظری پیشنهاد می‌دهد؛ گرچه ممکن است موضوع مورد مطالعه‌ای به‌دلیل تک‌ساحتی‌بودن، فقط نیازمند کاربست یک روش منحصربه‌فرد باشد، خروجی این نگرش، محصولی است که برازنده هر دو صفت علمی و دینی خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Place of the Super-material World and Super-material Factors in Ayatollah Javadi Amoli’s Theory of Religious Science

چکیده [English]

Ayatollah Javadi Amoli’s theory of religious science has recently attracted the attention of scholars. In this paper, we ask about the role of super-material world and super-material factors in the theory of religious science. In the first stage, we consider notions of “science” and “religion,” as well as attributes of “religious” and “scientific” and then the combined notion of “religious science” in his view, showing his meticulousness in the distinction between two levels of analysis—logico-philosophical and historico-sociological analyses of science. We then note that a crucial point in the debate over religious science is a hierarchical view of the world and the belief in a close tie between different worlds, which have both been captured in Ayatollah Javadi’s theory. The approach culminates in a critique of “methodological distinction” in sciences, replacing “subject-matter” with “methodological synthesis” as a criterion for the distinction of sciences in proportion to existential stages of the “subject-matter.” Thus, he proposes “methodological synthesis” as a practical way out of the present problems of sciences and out of theoretical impasses, although the subject-matter under question might be one-dimensional and thus, only in need of deploying a unique method. The outcome of this approach is what rightly deserves to be characterized as both scientific and religious.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Methodological distinction
  • material world
  • Religious Science
  • super-material world
  • super-natural causes
  • methodological synthesis
1. باقری، خسرو (1382)، هویت علم دینی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

2. سوزنچی، حسین (1389)، معنا، امکان و راهکارهای تحقق علم دینی، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.

3. جوادی آملی، عبدالله (1386)، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، قم: اسراء.

4. ـــــــــــــــ (1389)، «ویژگی فلسفه و نسبت آن با علوم»، حکمت اسراء، ش5.

5. ـــــــــــــــ (1392الف)، شریعت در آینه معرفت، قم: نشر فرهنگی رجاء.

6. ـــــــــــــــ (1392ب)، «فلسفه الهی و محال‌بودن علم غیردینی»، کتاب نقد، ش 69.

7. ـــــــــــــــ (1392ج)، تحول در علوم انسانی (مصاحبه)، ج1، علی محمدی، محسن دنیوی و میثم گودرزی، چ1، تهران: کتاب فردا.

8. طباطبایی، محمدحسین (بی‌تا)، «البرهان» مجموعه رسائل، تصحیح: صباح ربیعی، قم: انتشارات باقیات.

9. ـــــــــــــــ (1364)، اصول فلسفه و روش رئالیسم، با پاوروقی‌های مرتضی مطهری، تهران: صدرا.

10. عبداللهی، مهدی و مصطفی صالحی اردکانی (1393)، «واکاوی دیدگاه استاد جوادی آملی در نسبت عقل و دین و تأثیر آن بر علم دینی»، پژوهشنامه کلام، ش1.

11. قدردان قراملکی، محمدحسن (1396)، قاعده الواحد از دیدگاه متکلمان، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.